Przeprowadzenie całorocznego spisu posiadanych aktywów i pasywów jest jednym z obowiązków subiektów zarządzających przedsiębiorstwem. Obowiązek ten wynika z ustawy o rachunkowości a dla subiektów prowadzących podatkowe księgi przychodów i rozchodów, fundamentalnym aktem prawnym w niniejszym obszarze jest werdykt Ministra Finansów z 26 sierpnia 2003 roku w sprawie tworzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów
Większość aktywów poddane zostały remanentowi drogą spisu z natury, dlatego też uznaje się go za podstawową metodą remanentu. Celem spisu z natury, który jest jedną z postaci inspekcji wewnętrznej, jest określenie rzeczywistego stanu pokładów majątkowych (aktywów) i źródeł ich przynależności (pasywów), by na niniejszej podstawie porównać dane faktycznie otrzymane w wyniku remanentu z danymi wypływającymi z ksiąg.
Konieczność stworzenia spisu z natury (materiałów (surowców) podstawowych oraz pomocniczych, braków i odpadków, gotowych wyrobów, towarów handlowych, półwyrobów) powstaje między innymi pod koniec każdego roku podatkowego, ponieważ jego priorytetem staje się ustalenie rzeczywistego dochodu otrzymanego przez podatnika.
Dodatkowo jest kilka okoliczności, które rozpoczynają stworzenie przymusu sporządzenia spisu z natury:
- Zmiana współwłaściciela lub proporcji udziałów,
- Otwarcie działalności gospodarczej,
- Zamknięcie działalności gospodarczej – w w takiej sytuacji spisem z natury należy objąć również wyposażenie,
- Rozporządzenia organu podatkowego.
O planach sporządzenia spisu z natury w innym terminie niż w dniu 1 stycznia, 31 grudnia oraz w dniu startu firmy podatnicy są obowiązani zawiadomić w formie pisemnej odpowiedniego kierownika urzędu skarbowego w terminie co najmniej siedmiu dni przed datą stworzenia tego spisu.
Spis z natury polega na kolejnym zapisywaniu elementów składowych konkretnych pól spisowych poprzez robienie odpowiednich ustaleń takich jak liczenia, mierzenia, pomiar wagi lub oszacowania ilości. Musi być poświadczony w formie pisemnej i przygotowany w sposób skrupulatny i trwały. Przyjęto, że musi on posiadać następujące dane:
- datę utworzenia spisu,
- klauzulę 'Spis zakończono na pozycji…',
- szczegółowe nazwanie towaru i innych elementów objętych zestawieniem,
- sygnifikację osób sporządzających remanent i uczestniczących w spisie,,
- sumaryczną wartość spisu z natury,
- ilość stwierdzoną podczas inwentaryzacji,
- jednostkę miary,
- cenę w złotych i groszach za jednostkę miary,
- nazwę firmy/ imię i nazwisko właściciela,
- wartość wynikającą z pomnożenia ilości towaru przez jego cenę jednostkową,
- paginowane arkusze spisu z natury
- podpis właściciela zakładu (współwłaścicieli).
Spis z natury, jako jedna z metod inspekcji wewnętrznej działalności gospodarczej, ma za zadanie określenie realnego zasobu majątku działalności. Sumienne, wnikliwe i całościowe zrobienie remanentu umożliwia ustalenie realnego wyniku finansowego, a w konsekwencji, zrobienie prawidłowych obliczeń podatkowych.